Saint Michel Lisesi'nin Tarihçesi

Saint Michel Lisesi, Şişli Feriköy’de Abide-i Hürriyet Caddesi ve Arpa Suyu Sokağı’nın  kesişiminde yer alırken okulun hemen arkasında Feriköy Protestan Mezarlığı bulunmaktadır.  

L planlı ve 5 katlı olarak inşa edilmiş yapı; okul ve kilise binalarından oluşmaktadır. Ana binada  derslikler ve yönetim büroları yer alırken iki katlı olan diğer bina ise günümüzde konferans ve  sınav salonu olarak kullanılan Jeanne D’arc Kilisesi’dir.1 Kilise üzeri beşik tonoz ile örtülü tek  nefli bir yapıdır. Okula hem Arpa Suyu Sokak hem de Abide-i Hürriyet Caddesi üzerinden giriş  yapılabilmektedir. 

Şekil 1: Saint Michel Lisesi’nin ana binasından genel görünüm.

1 Yasemin Sunar, “Saint Michel Kilisesi”,  Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.VI, s.416.

Şekil 2: Saint Michel Lisesi’nin ana binası ve kilise bölümlerini gösteren fotoğraf.

Şekil 3: Saint Michel Lisesi’nin kilise bölümünün üst örtüsünü gösteren fotoğraf.

Saint Michel Lisesi, Türkiye’deki üç Lasallian Lisesi’nden biridir. Lasallian, merkezi  günümüzde Roma’da olan dini eğitim cemaatidir. 2 Lise, 19. yüzyıldan itibaren büyük bir  gelişim gösteren Beyoğlu’na yerleşen azınlık ailelerin çocukları için daha üst düzey eğitim talep  etmeleri üzerine Hristiyan Okulları Kardeşler Enstitüsü Cemaati üyesi olan Frère Jonathan  Amèdèe tarafından açılmıştır. 3 1870 yılında kurulmuş olan okul, Galatasaray Lisesi yakınında Ağa Hamamı Sokağında St. Michel de Freres de La Doctrin Chretienne Mekebi adıyla Demi Pensionnat (yemekli-gündüzlü, ücretli-yatısız) olarak açılmıştı. 4 1886 yılında kolej ismini almış  olan okul verdiği eğitim sebebiyle zamanla kapasitesi artmış 1913’te 300 1914’te 350 kadar  öğrenciye eğitim verilmiştir. 5 Okul 1913 tarihli Osmanlı-Fransız uzlaşmasına bağlı listede adı  yer aldığı için Osmanlı tarafından tanınmıştır. 6

I. Dünya savaşı nedeniyle 1914’te kapatılmış olan okul 1918 yılında yeniden açılmıştır. 1911- 12 yılında ortaokul derecesinde eğitim veren okul 1922’de lise haline getirilmiştir. 7 1925 ve  1926 eğitim yılında tadilattan geçmiş olan okul, 1870 yılında inşa edilmiş olan yarım kârgir  binada eğitime devam ediyordu. Yapı bu nedenle gerekli fiziki ihtiyacı karşılayamıyordu. 8 Cumhuriyet Dönemi ile birlikte yabancı okullar ile ilgili yeni düzenlemeler getirildi. Bu  düzenlemelerin başında yabancı okulların T.C vatandaşlarına ilkokul seviyesinde eğitim  vermelerinin yasaklanması olmuştur. Bundan ötürü birçok okul ya kapanmış ya da başka  okullar ile birleştirilmiştir. 9 Saint Michel Lisesi ise 1936’da buradaki binasını bırakarak Feriköy’deki Sainte Jeanne d’Arc Fransız Koleji ile birleşerek Saint Michel ismi ile Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı özel okul olarak eğitim vermeye devam etmiştir. 10

2tr.qaz.wiki, 09.03.2021 
3Yasemin Sunar, “Saint Michel Kilisesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.VI, s.416. 
4Hidayet Vahapoğlu, Osmanlı‟dan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar, s.168. 
5Nurettin Polvan, Türkiye’de Yabancı Öğretim, s.200. 
6Nurettin Polvan, Türkiye’de Yabancı Öğretim, s.204. 
7Enes Göksal, II.Abdülhaid Dönemi İstanbul’unda Faaliyet Gösteren Yabancı Okullar, s.122.
Mustafa Serhan Yücel, Türkiye’de Yabancı ve Azınlık Okulları, (1925-26), s.44. 
8Mustafa Serhan Yücel, Türkiye’de Yabancı ve Azınlık Okulları, (1925-26), s.44. 
9Saadet Özen, Saint Michel Fransız Lisesi Eğitimin Gizli Bahçesi, Şişli Hayat Gazetesi, s.12.
10Yasemin Sunar, “Saint Michel Kilisesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.VI, s.416.

Şekil 4: Saint Michel Lisesi’nin Beyoğlu’ndaki binası.

Saint Michel Lisesi ile birleşen Saint Jan Dark Mektebi, 1896’da Beyoğlu dışında yaşayan  ailelerin çocukları için Şişli-Feriköy’de “Saint Jean Chrystone de Freres de la Doctrin  Chretienne Mektebi” ismi ile açılmıştır.115.2.1907 senesinde II. Abdülhamid tarafından  fermanı verilen okul resmen tanınmıştır.12

Bu dönemde yaşamış Fransız Gazeteci Marurice Pernot “ Rapport Sur un Voyage d’Etude a  Constantinople, en Egypte et en Turquie d’Asie” isimli kitabında okulun 1912’deki durumunu  aşağıdaki cümlelerle açıklamıştır:

  “Feriköy St-Jean Chrysostome Okulu İstanbul’un yeni kurulmuş bir mahallesinde açılmış ve  kısa bir zamanda büyük bir gelişme göstermiştir. Okul yedi sınıflı orta ve kısa bir zamanda  büyük bir gelişme göstermiştir. Yedi sınıflı okul orta ve ilk dereceli ticaret kısımlarından  mürekkeptir. Türkçe bütün sınıflarda mecburidir. Öğrenciler konuşma Fransızcasına pek  alışmışlardır. Geometri, aritmetik, gibi fen derslerinin esaslarını biliyorlar. Bütün öğrencilere  müşterek olarak genel mahiyette din dersleri yalnız Katolik öğrencilere mahsustur. Okul  öğrencilerle doludur; kayıt ve kabul olunmak için müracaat da pek çoktur. Frere’lerin yeni bir 11Şamil Mutlu, Osmanlı Devleti’nde Misyoner Okulları, s.214. 12Nurettin Polvan, Türkiye’de Yabancı Öğretim, s.204. bina yaptırmaya yetecek kadar arsaları vardır ve bir bina yaptırmak istemektedirler. Bina için  tahmin olunan masraf 150.000 frank kadardır. Kendi söylediklerine göre Frere’ler bu  mahallede istedikleri kadar öğrenci bulabilirler. Bazı istisnalarla beraber okul ücretlidir. 1912’de öğrenci sayısı 180, bunlardan 30’u Müslümandır.”13

İlkokul, ortaokul ve temel ticaret eğitimi verilen okul çok tanındı ve hatta ihtiyacı  karşılayamadığı için yeni bir bina yapılması bile gündeme geldi. Ancak 1914’te başlayan I.  Dünya savaşı sebebiyle kapatılan okulda bu proje rafa kalktı.141921’de yeniden açılan okulun  adı Sainte Jeanne d’Arc olarak değiştirilmiştir. Yeniden açılmış olan okulun sadece ismi  değişmemiş daha donanımlı ve büyük bir kolej halini almıştır. 1926 yılında Türkiye ve Fransa  hükümetlerinin vardıkları anlaşma sonucu Türk Hükümeti tarafından lise derecesinde bir okul  olarak tanınmıştır. 1937 yılında Saint Michel Lisesi ile birleşmiş olan okul, bu isimle eğitim  vermeye devam etmiştir. Ancak cumhuriyetin ilanı sonrası yabancı okullarla ilgili yapılan  düzenlemelerden ötürü şapel yapısının kullanım amacı değişmiştir. Düzenleme ile birlikte şapel  sergi ve etkinlik alanına salonu olarak değerlendirilmiştir. 15

Şekil 5: Saint Michel Lisesi’nin eskiden şapel olan,
günümüzde ise sergi salonu olarak kullanılan Jeanne D’arc Salonu (http://www.ukon.com.tr/).

13Nurettin Polvan, Türkiye’de Yabancı Öğretim, s.206. 
14Yasemin Sunar, “Saint Michel Kilisesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C.VI, s.416. 
15Saadet Özen, Saint Michel Fransız Lisesi Eğitimin Gizli Bahçesi Şişli Hayat Gazetesi, s.12. 

Okul ile alakalı eski fotoğraf ve haritalara ulaşılmıştır. Yapı ile ilgili ulaşılan ilk harita 1913-14 tarihli Alman Mavileri Haritasıdır. Okul, haritada ismi değişmeden günümüze gelmiş olan Arpa Suyu Sokak ve günümüzdeki imi Abide-i Hürriyet olan Kasım Paşa Caddesi üzerinde yer almaktadır. Arazi üzerinde kare planlı yan yana iki bina olduğu görülmektedir. Günümüzde L planlı olan yapının, haritanın yapılış tarihi olan 1913-14 tarihinden sonra inşa edildiği anlaşılmaktadır (Şekil 6).

Şekil 6: 1913-14 Tarihli Alman Mavileri Haritasının G15 numaralı paftası.

1914-18 yılları arasında hazırlanmış olan harita yapının bulunduğu sahayı göstermesi açısından önemlidir. Feriköy Protestan Mezarlığı’nın arka kısmında Arpa Suyu Sokak üzerinde konumlanmış olan haritada yapının kare planlı iki ayrı yapıdan oluştuğu gözlemlenmektedir. Günümüzdeki halinden farklı olan yapının haritadaki veriler doğrultusunda 1918 yılından sonra yenilendiği anlaşılmaktadır (Şekil 7).

Şekil 7: 1914-18 tarihli Necip Bey Haritası.

Konuyla alakalı ulaşılan bir diğer harita ise 1925 tarihli Pervititich Haritası’dır. Okulun planı Pervititch Haritasına günümüzdeki haliyle işlenmiştir. L planlı olduğu gözlemlenen yapının etrafı duvarlarla çevrilidir. Haritada yapı günümüzdeki gibi bir ana bina ve kiliseden oluşmaktadır. Ana bina günümüzdeki gibi 5 katlı olarak gösterilirken hemen bitişiğindeki kilise kısmı iki katlıdır. Kilise’nin batısında buraya bitişik dikey kapalı bir avlu olduğu görülmektedir. Okulun batısı günümüzdeki gibi bahçe olarak kullanılmaktadır (Şekil 8).

Şekil 8: 1925 tarihli Pervititch Haritasının Şişli bölgesinin 3 numaralı paftası.

Yapıyla alakalı tarihi bilinmeyen eski bir fotoğrafına ulaşılmıştır. Fotoğrafta lisenin Abide-i Hürriyet Caddesi’ne bakan ön cephesi görülmektedir. Yapı günümüzdeki gibi beş katlı olup üzeri kırma çatı ile örtülüdür. Yapının cephesinde başında ve sonunda alınlık şeklimdeki çıkmalar günümüzde yoktur (Şekil 9).

Şekil 9: Saint Michel Lisesi’nin tarihi bilinmeyen eski bir fotoğrafı.

Lisenin görüldüğü bir başka eski fotoğrafta yapının ön ve yan cepheleri görülmektedir. 5 katlı olduğu görülen yapının üzeri kırma çatı ile örtülüdür. Bir önceki fotoğrafta cephenin iki ucunda teras üzerinde bulunan süsleme amaçlı yapılmış çıkmaların kaldırıldığı anlaşılmaktadır. Bunun haricinde yapı üzerinde başka bir değişiklik tespit esilmektedir (Şekil 10).

Şekil 10: Saint Michel Lisesi’nin tarihi bilinmeyen eski bir fotoğrafı.

KAYNAKÇA:

DAĞDELEN, İrfan (hazırlayan), Alman Mavileri 1913-1914 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları – G15, C.II, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü, İstanbul, 2007.

ERKAN, Pınar, Tanzimat’tan Cumhuriyete Galata-Şişli Güzergahındaki Gayrimüslim Cemaat Okulları, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Anabilim Dalı Mimarlık Tarihi Doktora Tezi, İstanbul, 2009.

GÖKSAL, Enes, II. Abdülhamid Dönemi İstanbul’unda Faaliyet Gösteren Yabancı Okullar, Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Karabük, 2018.

MUTLU, Şamil, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi Anabilim Dalı Doktora Tezi, İstanbul, 1999.

OKTAY, Tolga, II. Abdülhamid Dönemi Eğitim PolitikasI Bağlamında Yabancı Okulların Konumu, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Edirne, 2018.
ÖZEN, Saadet, “Saint Michel Fransız Lisesi Eğitimin Gizli Bahçesi”, Şişli Hayat Gazetesi, S.Aralık 2016, İstanbul, 2016, s.12.


PERVİTİTCH, Jacques, Sigorta Haritalarında İstanbul – 3 / Şişli, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, İstanbul, 2000.
POLVAN, Nurettin, Türkiye’de Yabancı Öğretim
, C.I, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1952.
SEZER, Ayten, Atatürk Döneminde Yabancı Okullar (1923-38), Hacettepe Üniversitesi Atatürk Dönemi İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Doktora Tezi, Ankara, 1994.


SUNAR, Yasemin, “Saint Michel Lisesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kurumu ve Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul 1994, s.415-416.

ŞİŞMANİ Adnan, XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Yabancı Devletlerin Kültürel ve Sosyal Müesseseleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2006.

YÜCEL, Mustafa Serhan, Türkiye’de Yabancı Okullar ve Azınlık Okulları (1925-26), Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Doktora Tezi, Bilecik 2016.

tr.qaz.wiki, 09.03.2021